تعدد زوجات و ایراد فلسفی

علی اصغر ملازهی دانشجوی فوق لیسانس فلسفه

قانون تعدد زوجات با اصل فلسفى تساوى حقوق زن و مرد كه ناشى از تساوى‏ آنها در انسانيت است منافات دارد. چون زن و مرد هر دو انسان و متساوى الحقوق ‏مى‏باشند، يا بايد هر دو مجاز باشند كه داراى چند همسر باشند يا هيچ كدام مجاز نباشند. اما اين كه مرد مجاز باشد چند زن داشته باشد و زن مجاز نباشد كه چند شوهر داشته باشد، تبعيض و مرد نوازى است.

اجازه دادن به مرد كه تا چهار زن مى‏تواند بگيرد به معنى اين است كه ارزش يك زن مساوى است ‏با يك چهارم مرد. اين نهايت‏ تحقير زن است و حتى با نظر اسلام درباره ارث و شهادت [كه ارث و شهادت] دو زن ‏را برابر با ارث و شهادت يك مرد قرار داده است منافات دارد.

اين ايراد سخيف‏ترين ايرادى است كه بر تعدد زوجات گرفته شده است. گويى‏ ايراد كنندگان به علل و موجبات فردى و اجتماعى تعدد زوجات كوچكترين توجهى نداشته‏اند؛ خيال كرده‏اند تنها موضوعى كه در ميان است هوس است. آنگاه گفته‏اند چرا به هوس مرد توجه شده و به هوس زن توجه نشده است؟

راجع به علل و موجبات و مجوزهاى تعدد زوجات، مخصوصاً راجع به چيزى كه تعدد زوجات را به صورت حقى از جانب زنان بى‏شوهر بر عهده ‏مردان و زنان متاهل در مى‏آورد بحث می کنم.

عوامل اقتصادی: گفته اند در دوران قدیم ، بر خلاف امروز، داشتن زن و فرزند زیاد از لحاظ اقتصادی به نفع مرد بوده و مرد از زنان و فرزندان خود مانند بردگان کار می کشیده و یا احیانا فرزندان خود را می فروخته.

عوامل اجتماعی: فزونی تعداد مردان به زنان ، جنگها و به اسارت گرفته شدن زنان، مرد سالاری جوامع که در آن مردان قوانینی به نفع خود شکل داده اند، نیاز به فرزندان بیشتر، نیاز به توسعه پیوندهای عشیره است و پاره ایی از رسوم جوامع به عنوان عوامل اجتماعی موثر بر پدیده چند همسری ذکر شده اند.

عوامل جغرافیایی: منتسکیو معتقد است ، در کشورهایی که دارای آب و هوای گرم می باشند زنها در سنین هشت و نه سالگی به بلوغ می رسند، در این کشورها بلوغ و باروری زنها پشت سرهم صورت می گیرد.

عوامل زیست شناختی: ویل دورانت بر این باور است که مرد ذاتاً طبیعت چند همسری دارد، و فقط نیرومندترین قیود اخلاقی، میزان مناسبی از فقر و کار سخت، و نظارت دائمی زوجه میتواند تک همسری را به او تحمیل کند. (دورانت، 1953، ترجمه زریاب،1371).

تعدد زوجات تا قبل از نزول قرآن، يعنى ۱۴۰۰ سال پيش، جزء رسم و رسوم زندگى بود. هنگامى که زمين جوان بود، کم جمعيت، تعدد زوجات يکى از راههاى پر جمعيت کردن زمين بود، تا انسانهايى را بياورد که لازم بود براى اجراى نقشه الهى به کره زمين بيايند. هنگاميکه قرآن نازل شد، دنيا باندازه کافى جمعيت پيدا کرده بود و قرآن اولين محدوديتهاى را جع به تعدد زوجات را تعيين کرد.

تعدد زوجات در قرآن اجازه داده شده است، اما تحت شرايطى بسيار سخت. هر گونه سوء استفاده از اين اجازه الهى عذاب سنگينى ببار مى آورد. بنابراين، اگر چه تعدد زوجات از طرف خدا اجازه داده شده است، خوب است پيش از آنکه بگوييم تعدد زوجات اجازه داده شده است، شرايط خود را دقيقا ً بررسى کنيم.

بهترين مثال ما در اينجا محمد پيغمبر خدا است. او با يک زن ازداوج کرده بود، خديجه، تا اينکه زنش فوت کرد. فرزندانش همه از خديجه بودند، بجز يکى از آنها. بنابراين، همسر و فرزندانش تا زمانى که خديجه همسر پيغمبر بود، يعنى مدت بيست و پنج سال، از توجه کامل پيغمبر برخوردار بودند. آنگاه در حالى كه هيچ همسرى نداشت از مكه به مدينه هجرت نموده و به نشر دعوت و اعلاى كلمه دين پرداخت و آنگاه با زنانى كه بعضى از آنها باكره و بعضى بيوه و همچنين بعضى جوان و بعضى ديگر عجوز و سالخورده بودند ازدواج كرد و همه اين ازدواج‏ها در مدت نزديك به ده سال انجام شد و پس از اين چند ازدواج، همه زنان بر آن جناب تحريم شد، مگر همان چند نفرى كه در حباله نكاحش بودند و معلوم است كه چنين عملى با اين خصوصيات ممكن نيست ‏با انگيزه عشق به زن توجيه شود، چون نزديكى و معاشرت با اينگونه زنان آن هم در اواخر عمر و آن هم از كسى كه در اوایل عمرش ولع و عطشى براى اين كار نداشته، نمى‏تواند انگيزه آن باشد.

بغير از ازدواج با مادر يتيمان، سه ازدواج سياسى هم در زندگى محمد بوده است. دوستان نزديک او ابوبکر و عمر اصرار داشتند که پيغمبر با دخترانشان عايشه و حفصه ازدواج کند، تا وابستگى خانوادگى سنتى در ميانشان بر قرار گردد. سومين ازدواج با مارياى مصرى بود که بعنوان نشان دوستى سياسى از طرف حاکم مصر به او داده شده بود.

اين مثال کامل به ما ميگويد که مرد بايد در زندگى زناشويى وفادار باشد و براى پرورش خانواده اى سالم و خوشبخت بايد توجه کامل خود را صرف زن و بچه اش کند.

قرآن تاکيد بسيار بر محدود کردن تعدد زوجات دارد : "اگر ميترسيد که مبادا نتوانيد مساوات کامل با بيشتر از يک زن بر قرار کنيد، پس بايد يک زن اختيار کنيد. "  " شما هرگز نميتوانيد بين چند زن به عدالت رفتار کنيد، هر چقدر هم که سعى کنيد."

ملاک اساسى زير را در تعدد زوجات بايد رعايت کرد:

۱. تعدد زوجات بايد درد و محروميت را تسکين دهد نه اينکه باعث درد و محروميت شود.

۲. اگر خانواده جديد جوانى تشکيل داده ايد، مسلما ً تعدد زوجات سوء استفاده است.

۳. تعدد زوجات جهت جانشين ساختن زنى جوان تر، سوء استفاده از قانون خدا است.

اگر مبناى فلسفه اسلام در تعدد زوجات و ارث و شهادت، تحقير و بى‏اعتنايى به حقوق زن بود و اسلام ميان زن و مرد از لحاظ انسانيت و حقوق ناشى از انسانيت تفاوت قائل بود، همه جا يك جور نظر مى‏داد زيرا اين‏ فلسفه همه جا يك جور حكم مى‏كند؛ يك جا نمى‏گفت‏ يك زن نصف يك مرد ارث‏ ببرد و در جاى ديگر نمى‏گفت‏ يك زن با يك مرد برابر ارث ببرد و در جاى ديگر نمى‏گفت  ‏يك مرد تا چهار زن بگيرد، و همچنين در باب شهادت در هر موردى به ‏نحوى حكم نمى‏كرد. از اينها به خوبى مى‏توان فهميد كه اسلام فلسفه‏هاى ديگرى در نظر گرفته است. مسئله تساوى زن و مرد در انسانيت و حقوق ناشى از انسانيت، از نظر اسلام جزء الفباى حقوق بشرى است. از نظر اسلام در حقوق زن و مرد مسائلى بالاتر از تساوى وجود دارد كه لازم است آنها دقيقاً منظور گردد و اجرا شود.

اسلام اصولاً چند همسري را مذموم مي‏داند امّا به دليل عدم پذيرش اجتماعي در صدر اسلام براي نفيِ كاملِ تعدد زوجات، اسلام آن را محدود نمود و در آيات قرآن جواز چند همسري را مشروط به رعايت عدالت كرد و رعايت عدالت را ناممكن خواند تا به تدريج زمينه محو چند همسري را ايجاد نمايد. این نظام (پدیده چند همسری) در بین مسلمانان احتمالا روندی رو به کاهش دارد.

كپي برداري از مطالب این وبلاگ با ذكر منبع بلامانع است